M. İhsan Arslan
Diyarbakır ili sınırları içinde bir hayli medrese mevcuttur. Bunlardan en önemlileri şunlardır.
Zinciriye Medresesi :Asıl adı "Sincariye Medresesi"dir.Ulu Camii'nin batısında ve
yakınındadır.1. Dünya Savaşı'na kadar medrese olarak kullanılmış ve
savaş sırasında yoksullar için barınak olmuştur.1198 yılında Mimar İsa
Ebu Dirhem tarafından yapılmıştır. 1934 yılında onarılarak arkeoloji
müzesi haline getirilmiştir.Diğer Anadolu medrese lerine benzemektedir.
Mesudiye Medresesi :Ulu Camii'nin kuzeyinde ve Camiye bitişiktir. Diyarbakır'da yapılan ilk
büyük medrese budur.1198 yılında Artuklu Melikül Mesud Kutbeddin Ebu
Muzaffer Sökman zamanında hükümdarın emriyle yapıldığı üzerin deki
kitabeden anlaşılmaktadır. Bu medrese içinde çeşitli ilimlerin
öğretildiği Anadolu' nun en eski ve ilk üniversitesidir. Medresede
Astronomi, Tıp,Fizik Matematik Kimya, Biyoloji, İlahiyat, Felsefe ve
Edebiyat dersleri öğretilmiştir. Bunların dışında bilim adamları burada
çeşitli konular da tartışmalarda bulun muşlardır.Medrese yapılış tarzı,
motif ve kitabeleriyle çok değerli sanat eseridir. Medresenin
avlusundaki mihrabın iki yanına ustaca yerleştirilmiş dönebilen taş
sütunlar, binanın herhangi bir yerinde meydana gelebilecek çökme veya
kaymayı tespi için konulmuştur. Bina kesme taşlardan iki katlı olarak
inşa edilmiştir.
Ali Paşa Medresesi : Hadım Ali Paşa tarafında 1434-1537 yılları arasın da yapılan medrese Ali Paşa Camisi'nin batısında yer almaktadır.
Muslihiddin Medresesi : 19.yy'in ilk yarısında yapılan medrese Safa Ca misinin avlusunda yeralmaktadır.